Piet Soeters, een van de oprichters van Jewel Heart in 1985, wilde tijdens de jubileumviering op 9 november 2025 graag spreken over de beginjaren, maar zijn gezondheid liet dit helaas niet toe. In plaats daarvan is een forum georganiseerd waarbij ook teruggeblikt werd naar toen. Maar Piet wil toch graag zijn dank en respect uiten voor onze leraar en de bijzondere vrouw die hem naar Nederland heeft gehaald, Hélène van Hoorn. Hieronder zijn bijdrage.
Een woord van dank aan Gelek Rimpoche,
een woord van respect voor Hélène van Hoorn,
dankwoord aan Kyabje Ling Rinpoche,
dank en gelukwensen aan allen
die tot nu toe bijdroegen en bijdragen
aan het levend houden van Jewel Heart
Bij zijn allerlaatste bezoek aan Nijmegen nodigt Rimpoche daags voor zijn vertrek naar Amerika, ons, Marianne en mij, uit om met hem te lunchen. Hij toont zich zeer bezorgd over Marianne. Hij geeft me de tip welke mantra voor haar heilzaam is.
Ook een andere zorg wil hij met mij delen, iets wat hem kennelijk aan het hart gaat. Hij vertelt me dat hij zojuist aan het slot van de meeting nog even bleef zitten. Er werd, zoals hij het beluisterde, informatie verstrekt aan de aanwezigen over Jewel Heart, over de organisatie en wat deze de mensen te bieden heeft.
Rimpoche zegt: "Al spreek ik geen Nederlands, ik luister en het lukt me wel enigszins in grote lijnen te gissen waarover het vermoedelijk gaat. Het viel me op dat ik de naam Hélène van Hoorn in dat hele verhaal nergens hoorde. Vind jij dat ook niet opmerkelijk?"
Dat laatste kon ik wel bevestigen. Maar, merkte ik op, het zou zomaar kunnen dat het in dit geval enkel wat zakelijke mededelingen betrof.
Hélène van Hoorn
Toch hield hem dit bezig. Blijkbaar was hem er veel aan gelegen dat er blijvend respect zou worden betoond aan de oprichtster van Jewel Heart. Eerder had hij al eens laten merken dat het portret van Hélène achter in de meditatieruimte, volgens hem verder naar voren moest.
Het lijkt me goed om bij het 40-jarig jubileum stil te staan bij de rol van onze oprichtster. Op geen enkele manier werd ze ertoe verplicht om te starten met een dharmagroep. Dat ze daar enorm tegen opzag is te lezen in een dagboekaantekening. Ze voelde zich daar nog lang niet klaar voor. Dat ze deze angsten wist te bedwingen, al bleken die telkens weer de kop op te steken, markeert de start van Jewel Heart.
Het geboortemoment van Jewel Heart
Zonder Hélène van Hoorn was er hier in Nederland geen Jewel Heart geweest. Sterker nog, zonder haar uitnodiging om de tussenlanding op Schiphol op weg naar Amerika te benutten om in ons land enkele lezingen te geven, had Rimpoche’s eerste onderricht in Nederland in 1985 nooit plaatsgevonden. Het blijkt het geboortemoment van Jewel Heart te worden.
Vier maanden eerder, op 22 januari van dat jaar maakt zijn leerlinge, teruggekeerd van haar studie- en meditatieperiode in India bij Rimpoche, nog de volgende dagboekoptekening:
“Ik heb de innerlijke grond gevonden, de kracht, de vrede.
Ik ben thuisgekomen.
Het heeft zich verdiept.
De verschijnselen van het leven ze komen en gaan,
de hartstocht, de depressies.
Ik kreeer ze, ik kan ze laten verdwijnen. Ik keer ze.
Het kan uiteindelijk alleen door een leraar.
En het is hard werk.
Pas dan kan ik helpen.
Nu nog niet, nu alleen nog maar luisteren en misschien wat van mijn rust geven.”
Met die rust is het enige maanden later, mei 1985, definitief gedaan. Ze benijdt de twee Duitse leerlingen die in India achterbleven. ‘Dharmatoeristen’ noemt ze hen, met een ondertoon van zelfbeklag.
De geboortegrond van Jewel Heart ligt in Maasbommel, het geboortemoment is voorjaar 1985 tijdens Rimpoche’s onderricht over De drie hoofdzaken van het pad van Je Tsong Khapa. Feestelijke entourage: bloeiende appelboomgaarden.
Rimpoche vindt het goed dat Hélène een groep vormt met de mensen die haar aanspreken met de wens verder te willen met dit onderricht. Maar ze mag dit niet aankondigen. Hij voegt er uitdrukkelijk aan toe: Don’t advertise! Onder zijn supervisie gaat ze deze groep begeleiden.
Een onbekende diepte
Een 14-tal mensen die het onderricht in Maasbommel volgen, melden zich, waaronder Marianne Soeters, Len Kosse en Piet Soeters. Dit drietal wordt samen met Hélène herfst 1985 door Rimpoche aangewezen als bestuur. Opdracht: het opzetten van een organisatie om Rimpoche’s onderricht te faciliteren. Als dit lukt dan zijn we blijvend verzekerd van zijn begeleiding.
We worden in een voor ons nog onbekende diepte gegooid. Met grote inzet gaan we allen aan de slag, gemotiveerd en geïnspireerd door Gelek Rimpoche. Het is keihard werken. Onthand en onervaren op dit gebied staat het lijntje bij ieder van ons constant op breken.
Hélène vindt bij ons, beginnelingen in de dharma, niet die geestelijke ondersteuning en bevestiging waar ze op dat moment zo naar uitziet. Uiteindelijk is ze daarvoor uitsluitend aangewezen op haar leraar Rimpoche. Tot overmaat van ramp blijkt die de eerste jaren Amerika niet te kunnen verlaten. Dat zou hem onvermijdelijk komen te staan op verlies van zijn verblijfsstatus.
Juist in die periode moet Hélène veel ballen tegelijk in de lucht zien te houden. Ze moet voor het eerst onderricht geven aan een dharmagroep van beginners, en leiding gaan geven aan een organisatie waarvan het kersverse bestuur nog in de opstartfase zit. Ze bereidt zich gewetensvol en nauwgezet voor op elke sessie met haar eerste oefengroep. Bestuderen van de lamrim is het basisonderricht.
Ze moet het zien te combineren met haar wetenschappelijk onderzoek naar de rol van de dood in eeuwenoude Tibetaanse teksten. Daarvoor wordt ze gehonoreerd met een aanstelling als wetenschappelijk onderzoeker aan de universiteit te Nijmegen. Wegens een terminale aandoening heeft ze daar haar werkkamer echter nooit kunnen betrekken en evenmin het onderzoek kunnen afronden. Ze overlijdt na een kort ziekbed in 1991 op 42-jarige leeftijd. Haar leraar heeft ze niet meer kunnen ontmoeten.
Hélènes sterfbed
Haar sterfbed is van begin tot eind voorbereiding op Tushita, het paradijs waar Boeddha Maitreya resideert. Het is de sfeer waarin na overlijden de ontwikkeling van de geest verdergaat met als enige doel terugkeer in de aardse sfeer om daar nog meer tot nut en heil te kunnen zijn van alle levende wezens. Haar motivatie wordt ingegeven door compassie:
“Mijn mediteren en leren, moeten doorgaan. Ik kan en moet nog zoveel leren en ontwikkelen om anderen dienstig te kunnen zijn.”
Bij haar sterfbed is pastoor Raboe uitgenodigd door moeder. Hij vraagt Hélène of ze samen met hem een gebed wil uitspreken. Ze heeft niets met de Kerk maar wijst het niet af. Ze kiest voor het ‘neutrale’ Onze Vader. Aangekomen bij ‘Uw Rijk kome’ blijft ze die ene regel indringend en vol overgave eindeloos herhalen. "Uw Rijk kome - Uw Rijk kome - Uw Rijk kome….!!!"
Het klinkt als een mantra. Voor de pastoor blijf het duister welke Uw en welk Rijk ze bij deze woorden voor ogen heeft. Voor ons is het duidelijk. Het verlangen en de overgave die eruit spreken raakt ons diep.
Ze heeft Rimpoche erg gemist in de periode dat hij niet kan uitreizen uit Amerika. Enige dagen voor haar overlijden heeft Hélène wel nog telefonisch contact met Rimpoche. Op haar sterfbed uit ze de wens dat haar wetenschappelijke erfenis met o.a. teksten over dood en sterven die nog niet eerder in het Westen waren gepubliceerd, in enigerlei vorm wordt uitgegeven. Die belofte hebben we ingelost. (Zie: Een kaarsvlam in de tocht.)
De diamant wordt geslepen
Hélène toont zich een sterke persoonlijkheid, niet altijd even gemakkelijk in de omgang. Ook voor zichzelf maakt ze het niet gemakkelijk. Ze is bereid telkens weer de confrontatie met zichzelf aan te gaan.
Ze omschrijft het zo: Je moet je continu met jezelf uiteenzetten. Als je deze weg wil gaan, de innerlijke weg, de weg naar zelfinzicht, van introspectie, ontkom je daar niet aan. Als je hiervoor kiest, doe het dan met nietsontziende eerlijkheid naar jezelf toe.
Daarin is ze ons een voorbeeld, maar ze doet dat overigens zo eerlijk dat ze meer dan eens met zichzelf in de knoop raakt.
Twijfels die ze tegenkomt op haar pad, stopt ze evenmin weg. Als Rimpoche in het ouderlijk huis in Malden logeert leidt dat nogal eens tot heftige discussie tot in de late avond. Rimpoche de volgende ochtend bij mij in de auto: "De asbakken vlogen nog net niet door de lucht."
De diamant wordt geslepen, dat veroorzaakt geknetter en vonken. Nooit ofte nimmer beschadigt het de volle toewijding aan haar leraar, die blijft altijd oprecht en ongeschonden.
Groot respect
In april 1987 als Rimpoche lange tijd niet meer kan komen, ongelukkig genoeg op het moment dat alles nog in de startfase verkeert, schrijft ze hem hoezeer ze zich daardoor op zichzelf teruggeworpen voelt:
“With people of the board (Piet, Marian, Len) who are all overworked and never laugh. And who are threatening – for years now – that they might stop, what makes very tense.
And I know you put the four of us together to learn from it but it is all so heavy.”
In die aanvangstijd als alles nog zijn vorm moet vinden, lijkt het ons soms te veel te worden, maar we zijn die periode doorgekomen. Wat verdrietig toch dat we toentertijd Hélène niet die steun konden bieden die ze uiteindelijk alleen bij Rimpoche haar geliefde leraar kon vinden.
Maar er is in dat bestuur ook grote positieve gedrevenheid. De motivatie om naar beste kunnen onze opdracht als kwartiermakers van Rimpoche en de Dharma te volbrengen. Anders gezegd: de blijvende omstandigheden te scheppen waarbinnen een groeiend aantal leerlingen ook in de toekomst, kennis kan nemen van de wijze en compassievolle woorden van onze grote leraar.
Drijvende krachten zijn voor ons de liefdevolle persoon van Rimpoche en zijn inspirerend onderricht. Ze laden ons telkens weer op met energie als de last gaat drukken. Dat Hélène deze zware taak op zich nam verdient ons aller respect. Een respect waarvan Rimpoche getuigde tijdens die lunch. We weten nu dat het zijn allerlaatste bezoek was.
Confrontaties met de dood
Hélène is het enige kind van al wat oudere ouders. Vader is gemeentesecretaris van Heumen, moeder een lieve, maar iets te zorgzame dominante moeder. Hélène is meer een vaders- dan een moederskindje. Als Hélène 15 jaar is, overlijdt vader plotseling. Hierna komt ze in de ban van het mysterie van de dood.
Die ban wordt versterkt door nog een paar traumatische ervaringen. Een zwaar verkeersongeluk bezorgt haar levenslang een fysieke last, eenzijdige gezichtsverlamming bij de linker oogkas en haar reuk en smaak vallen uit. Alle voedsel krijgt een onaangename geur en smaak. Huidig wetenschappelijk onderzoek zegt ons dat verlies van reuk en/of smaak kan leiden tot depressieve gevoelens en zwaarmoedigheid.
Op 24-jarige leeftijd wordt ze opnieuw geconfronteerd met de dood door een melanoom, waarvan ze na operatie weet te herstellen. Dan openbaart zich in 1992 een fatale terminale aandoening. Het wordt een korte maar hevige lijdensweg van drie maanden, die gepaard gaat met hevige pijnen. Morfine weigert ze. Met het oog op haar beoefeningen wil ze tot het laatst de helderheid van geest bewaren.
Ze wenst geen bezoek. Alleen drie leden van de studiegroep nodigt ze, ondanks haar fysieke lijden, uit om zich aan het ziekbed wekelijks verder te verdiepen in de lamrim. Trouw aan haar taak tot het einde. Indrukwekkend.
Een bijzondere geschiedenis
Daarmee komt zeven jaar na oprichting van de boeddhistische groep Hélènes aardse taak na een kort en heftig fysiek lijden ten einde. Die aardse taak kent een bijzondere voorgeschiedenis.
Tijdens een toeristische trip in India bezoekt ze een boeddhistische tempel. Daar wordt ze onverhoeds overvallen door een niet te stoppen onverklaarbare huilbui. Als geharnaste marxiste (ik heb haar zakbijbeltje nog gevonden: Het Rode Boekje van Mao) brengt dat alles in haar aan het wankelen. Het brengt haar tot de conclusie dat ze haar levenspad radicaal moet wijzigen.
Later keert ze terug naar India op weg naar een leraar en niet de geringste. Het ligt in haar natuur om steeds voor het allerhoogste te gaan. Tot haar teleurstelling zegt Ling Rinpoche, een van de twee vermaarde tutors van Z.H. de Dalai Lama, dat hij overbezet is, maar hij biedt haar een zeer goed alternatief. Hij stuurt Hélène naar een zekere Ngawang Gelek Rimpoche. Die naam zegt haar niets en eerlijk gezegd voelt ze zich teleurgesteld. De rest is geschiedenis.
Zeven jaar na oprichten en begeleiden van Jewel Heart komt haar aardse taak ten einde. Hebben we in het licht van deze geschiedenis ons bestaan uiteindelijk ook niet te danken aan Ling Rinpoche’s wijze advies? Het is goed dat we ons dat realiseren. Het zijn niet de geringste geesten die het ontstaan van Jewel Heart mogelijk maakten.
In de nalatenschap van Hélène vond ik een bijzonder mooi en levensgroot portret van Kyabje Ling Rinpoche. Geef het maar een mooi plaatsje, zou ik zeggen! Dat zijn we hem wel verschuldigd!
De liefdevolle bereidwilligheid van Gelek Rimpoche,
de offers en niet-aflatende toewijding en inzet van Hélène,
en uiteindelijk jullie gestage motivatie en inzet als Jewel Heart-sangha,
dit alles maakt dit jubileum mogelijk.
Mogen die motivatie en inzet strekken tot heil van velen.
Dat is meer dan voldoende reden om deze dag te vieren.
In dankbare gedachtenis aan Gelek Rimpoche en Hélène van Hoorn.
Door: Piet Soeters
